Competënzes y finanziamënt dl'autonomia

Les competënzes

Cun le "Statut d'autonomia nü" dl 1972 ciafa la Provinzia de Balsan tröpes competënzes.

Chëstes competënzes vëgn partides ite te competënzes legislatives primares, secundares y terziares. Deperpo che le Stat á sura n valgönes materies spezifiches, sciöche por ejëmpl la politica estera, la defenüda, la valüta y le sistem tributar, la segurëza publica, la iurisdiziun y ciamó d’atres lapró, pó la Provinzia eserzité funziuns legislatives te dötes les atres materies. Les leges provinziales mëss porater se möie tl cheder dla Costituziun taliana, dl dërt dl’UE y di contrac internazionai.

Competënza primara

I seturs olache la Provinzia á competënzes primares póra regolamenté cun sües leges. La Provinzia á competënza primara danterater tla toponomastica (cun le dovëi de bilinguism tla Provinzia autonoma de Balsan-Südtirol), tl'urbanistica o tla surantuta de sorvisc publics te süa aministraziun. Les competënzes legislatives primares ti speta ma ales Regiuns y Provinzies cun statut spezial.

Te chisc seturs á le Südtirol competënza primara:

• Cultura (biblioteches, museums, y.i.i)
• Formaziun profescionala
• Scolines
• Sozial (ciases de palsa, assistënza y i.i.)
• Strades
• Frabiché abitatif
• Trasport publich
• Turism
• Artejanat
• Agricoltöra
• Proteziun zivila
• Parcs naturai

Competënza secundara

La Provinzia pó dé fora sües leges te seturs cun competënzes secundares. Le Stat regolamentëia döt ci che é sostanzial, la Regiun o la Provinzia i detais. La Provinzia de Balsan á competënza secundara danterater te chisc seturs: polizia locala, lernerat, spetacui publics (sce al reverda la segurëza publica), sciöche ince adoranza dles eghes publiches, tut fora les gran derivaziuns por fins idroeletrics.

Competënzes secundares á la Provinzia de Balsan te chisc seturs:

• Istruziun
• Sanité
• Sport
• Comerz

Competënza terziara

Tla competënza legislativa terziara mëss la Provinzia autonoma de Balsan se tigní ai prinzips che vëgn dá dant dal Stat. Ara ti conzed ala Provinzia por ejëmpl da dé fora desposiziuns de lege sön le laur y le scomenciamënt dl laur, mo ma sciöche integraziun ales leges statales.

Pro les competënzes statales tochel:

• Imigraziun
• Defenüda
• Polizia
• Iustizia
• Valüta

Finanziamënt dl'autonomia

Por che l'autonomia funzionëies ól ester le finanziamënt che vá debojëgn y la liberté da adoré i scioldi aladô de sü criters. Chësc vëgn garantí tres acordanzes speziales.

Le bilanz dla Provinzia vëgn alimenté dales entrades dles cutes che vëgn trates ite tl Südtirol. Nü diejims de chëstes entrades fiscales resta tl Südtirol, le diejim che resta vëgn dé inant a Roma.

Acordanza de Milan

L'Acordanza de Milan stlüta jö dl 2009 danter le Presidënt dla Provinzia Luis Durnwalder y le Govern de Roma ti garantësc segurëza al finanziamënt dl’autonomia dl Südtirol. Le Südtirol se tëgn insciö süa cuota fissa dl 90 porcënt dles cutes trates ite tla provinzia. Por chësc s'obliëia les Provinzies autonomes de Balsan y Trënt da surantó ciamó d'atres competënzes y da fá paiamënc de avaliaziun por comuns confinanc.

Pat de segurëza

N'acordanza sciacarada fora dal Presidënt dla Provinzia Arno Kompatscher garantësc dal 2014 incá ciamó na majera segurëza de planificaziun. Ara stabilësc danterater na partezipaziun fissa dl Südtirol al debit publich. Cun chësta partezipaziun ne pó le Stat nia plü se tigní arbitrariamënter scioldi implü, sciöche al â fat ti agn da denant. Implü resta chë pert dles cutes che ti speta al Südtirol diretamënter tla Provinzia y ne röia nia, sciöche tl passé, impröma a Roma da olache ara ti gnô spo assegnada indô al Südtirol. La regolamentaziun finanziara vëgn implü ince garantida a livel internazional tres n barat de notes danter la Talia y l'Austria.